شريعتي؛ خوب، بد يا زشت ؟

Wed, 18 Jun 2008 09:00:00 GMT

بسم الله الرحمن الرحيم
سلام و درود خدمت شما خواننده محترم. سوال بيست و دوم :

ما بالاخره نفهميديم شريعتي آدم خوبي بود يا بد ؟!

     دكتر علي شريعتي فرزند استاد محمد تقي شريعتي مزيناني به سال 1312در مزينان متولد شد. در سال 1337 از دانشكده‏ ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد فارغ التحصيل و در سال 1338 با بورس تحصيلي به فرانسه اعزام شد. در سال 1343 با اخذ درجه‏ دكترا در رشته تاريخ به وطن برگشت و از سال 1345 با عنوان استادياري در دانشگاه مشهد به تدريس پرداخت.
     مرحوم دكتر علي شريعتي از سردمداران روشنفكري ديني دهه پنجاه بود که مشكل اساسي جامعه ايراني را دوري از اسلام اصيل و فرو غلطيدن در غرب‏زدگي به همراه استعمار و استبداد و استحمار مي‏ديد. وي در مقطع زماني خاصي تاثير بسياري در جوانان ايران گذارد چنانکه شهيد بهشتي از وي بعنوان "پيوند دهنده ميان نسل جوان و روحانيت متعهد در يك راستاي انقلابي و جذب ايشان بسوي اسلام" ياد ميکند.¹
     نيز شهيد مطهري درباره او چنين مينويسد: نسبت هايي از قبيل سني گري و وهابي گري به او بي اساس است و او در هيچيك از مسائل اصولي اسلام از توحيد گرفته تا نبوت و معاد و عدل و امامت، گرايش غير اسلامي نداشته است.²با اينهمه نياز است نظرات وي همانند هر متفكر ديگري به عيار نقد زده شود و آنچنانکه شايسته جايگاه متفكران است با نظرات و افكار او برخورد شود.

امتيازات شريعتي
* دكتر شريعتي جامعه‏شناس و اديبي توانا و سخنوري كم نظير بود. عشق و علاقه او به اسلام، مكتب تشيع، امام عليعليه السلام و ارادت وي به امام خميني (ره) در كنار شور و شوقي كه براي اصلاح وضع آن زمان ايران در سرداشت، به همراه زبان دلپذير و حماسي و موج ‏آفرينش، او را به انقلابي مسلمان و تئوريسين نظريه «بازگشت به اسلام و بازگشت به خويشتن» مبدل كرده بود.
* برخلاف ديگر روشنفكران كه مي‏كوشند دين را از صحنه جامعه بيرون رانده و ميدان را براي سكولاريزم خالي كنند و دين را به رابطه فردي بين بنده و خدا محدود نمايند، شريعتي دين را در متن جامعه مي‏خواست و از دين بي‏مسؤوليت و درحاشيه، سخت گريزان و متنفر بود. چهره‏اي كه او از اسلام ترسيم مي‏كند يك ايدئولوژي تمام عيار و كارآمد و دستورالعمل زندگي اجتماعي بشر است.
* از ديگر جنبه هاي مثبت نقش دكتر درمبارزات عليه رژيم طاغوتي شاه، قلم شيواي او درآثاري چون " فاطمه فاطمه است" و " آري اينچنين بود اي برادر" و...است.

اشکالات وارد بر او
* مرحوم دكتر شريعتي در زماني پا به عرصه اجتماع و گفتگو با جامعه نهاد كه هنوز پختگي لازم را كسب نكرده بود. از همين‏رو به تدريج در برخورد با شخصيت‏هاي برجسته‏اي چون شهيد مطهري و... رو به تكامل نهاد. اين مسأله باعث شده است ديدگاههاي او در مقاطع مختلف، تغييرات بسياري پيدا كند. از سوي ديگر كساني كه از شريعتي دم مي‏زنند، به تناسب مقاصدي كه دارند از سخنان وي گزينش نموده و از شخصيت او براي اهداف خود استفاده مي‏كنند. مثلاً اگر كسي بخواهد از روحانيت دفاع كند، به بخشي ازسخنان او تمسك مي‏جويد و اگر بخواهد با روحانيت بستيزد، به بخش ديگري از گفته‏هاي او استناد ميكند.
* دكتر شريعتي جامعه‏شناسي صاحبنظر و متاثر از فلسفه اگزيستانسياليسم³ بود و با همين ديد به تحليل تاريخ اسلام، وضع فعلي آن و هويت ايراني و چالشهاي پيش روي او نظر مي‏كرد و در اين زمينه بعضا ديدگاههاي تازه‏اي را نيز ارائه ميداد كه با برداشت سنتي از دين تفاوت داشت و موجب درگيريها و اختلاف نظرهاي بسياري هم در جامعه ما شد.
     چالش اساسي انديشه دكتر شريعتي در همين نكته نهفته است. او با ديد جامعه‏شناسانه به اسلام نظر كرد و به اين ديدگاه اشكالاتي وارد است :
اولاً اين ديدگاه شديدا يكطرفه است و نميتواند تمام ابعاد اسلام را نشان دهد. همانطور که نگاه صرفا كلامي يا فقهي به اسلام باعث ميشود كه بخشي از اسلام كنار زده شود، نگاه صرفا جامعه‏ شناسانه هم دچار همين اشكال است. دكتر شريعتي نه تنها وضع موجود جامعه اسلامي يا حتي تاريخ اسلام را با اين ديدگاه ميديد، بلكه اعتقادات و مباني معرفتي اسلام را نيز به اين معيار مي‏سنجيد و بدين ترتيب باعث مي‏شد كه اسلام آنچنانکه شايسته و بايسته است، معرفي نشود.
     گذشته از آن، او در معارف اسلامي صاحب نظر نبود و آنگونه که جامعه‏شناسي را به صورت كلاسي آموخته بود، با هيچ يك از علوم اسلامي آشنايي اين چنيني نداشت. به فرموده استاد شهيد مطهري: نظر به اين كه تحصيلات عاليه و فرهنگ او غربي بوده و هنوز فرصت و مجال كافي نيافته بود در معارف اسلامي مطالعه وافي داشته باشد تا آن جا كه گاهي از مسلّمات قرآن و سنّت و معارف و فقه اسلامي بي‏خبر ميماند، هر چند با كوشش زياد به تدريج بر اطّلاعات خود در اين زمينه مي‏افزود، در مسائل اسلامي (حتّي در مسائل اصولي) دچار اشتباهات فراوان گرديده است كه سكوت در برابر آنها ناروا و نوعي كتمان حقيقت .... است.⁴
     شهيد مطهري در نقد جزوه 15 و 16 اسلام شناسي شريعتي مي نويسد: اين جزوه مانند غالب نوشته هاي نويسنده از نظر ادبي و هنري اعلي است و از نظر علمي متوسط است و از نظر ديني و اسلامي صفر است.⁵
     همچنين به نظر شهيد بهشتي دكتر شريعتي در بعضي از برداشتهايش ازآيات قرآن وروايات، شيوه اي را دنبال مي كند كه آن را شيوة اصحاب رأي مي گويند.⁶
     حضرت امام(ره) نيز در اين خصوص بياناتي بدين شرح مي فرمايند : آن گروه روشنفكر ودانشگاهي و محصلين جديد ـ ايدهم الله ـ آنها كه خدمتگزارند براي اسلام، خداوند تأييدشان كند، من ازآنها گلايه دارم. براي اينكه مي بينم درنوشته هايشان، بعضي نوشته هايشان اينها راجع به فقها راجع به فقه، راجع به علماي اسلام، راجع به فقه اسلام، اينهايك قدري زياده روي كردند، يك قدري حرفهايي زدند كه مناسب نبوده است بزنند اينها غرضي ندارند. من مي دانم كه غالباً اينهايي كه براي اسلام مي خواهند خدمت كنند نه اين است كه مغرض باشـند واز روي سـوء نيـت حــرفي بزنـنـد. اينــها اطلاعاتشان كم است.⁷
ثانيا اشكال مهمتر اينكه ديدگاه جامعه‏شناسانه ديدگاهي توصيفي است. يعني نگاهي از بيرون به دين دارد بدون اينكه درصدد تحليل يا ارزشگذاري آن باشد. جامعه‏شناس در بهترين حالت، همانند گزارشگر اميني است كه هر آنچه مي‏بيند بدون دخل و تصرف و با دقت توصيف مي‏كند و كاري به صدق و كذب ديده‏هاي خود ندارد. او تمام فرهنگها و تمدنها و اديان را به يك چشم مي‏بيند و نسبت به هيچيک در مقابل ديگري تعهدي ندارد.
     دكتر شريعتي اما كاملاً نسبت به فرهنگ و تمدن و دين اسلام و مذهب تشيع متعهد بود، توصيفگر صرف قضايا نبود و در بسياري از موارد به تحليل مي‏نشست و نظريه و راهکار مي‏داد، درد دين داشت و تمام تلاشش حل پاردوكس‏هاي جامعه مسلمان در روزگار تسلط تكنيك و مدرنيته بود. ولي از آنجا که علم جامعه‏شناسي ذاتا با چنين مفاهيمي بيگانه است، تناقضاتي در افكار وي ايجاد ميشد كه تاكنون هم حل نشده است.
ثالثا مهمترين اشكال دكتر شريعتي كه موجب عكس‏العمل برخي از علماي اسلام هم شد، اينكه جامعه‏شناسي رايج علمي كاملاً غربي است كه در قرن هجدهم توسط آگوست كنت پايه گذاري شد. اين علم در چهارچوب بنيانهاي معرفت حسي سازمان يافته است و نگاهش متوجه زمين و طبيعت است. اين علم با عالم قدس سرو كار ندارد و هرگز به آن توجه نميكند و در حقيقت نمي‏تواند به آن نظر بيافكند. اين علم محدوديت عقل بشري را در بند محسوسات و پديدارها پذيرفته و سعي دارد از راه تجربه به توصيف جهان پيراموني بپردازد.
     طبيعي است كه اين طرز تلقي به هيچ وجه مورد تاييد اسلام نيست. با اين تحليل و توصيف از اسلام فقط ظاهري ميماند و از حقيقت متعالي خود تهي مي‏شود.
* خود او ميگويد :من جامع معقول و منقول نيستم و فقط در يك رشته خاص چيزي بلدم، و همه مسائل را از همان وجهه - كه وجهه اجتماعي و جامعه شناسي است - مطرح مي كنم و وجوه ديگر مسئله را متخصصين و كساني كه در اين رشته ها كار كرده اند و آگاهي دارند بايد طرح كنند. بنابراين اين را بايد يادآوري كنم كه آنچه ميگويم تمام آنچه در اين باب بايد گفته شود نيست بلكه آن چيزي است كه من مي توانم در اين باب بگويم و اين يادآوري براي همه مسائلي كه در اسلام مطرح مي كنم صادق است.⁸
* وي آرزو داشت كه شخصيت ها و دانشمنداني كه آنها صاحب نظر هستند نقد و تصحيح كنند آثارش را، به همين دليل هم وصيت هاي زيادي كرده اند منجمله به آقاي محمد رضا حكيمي و تني چند از صاحب نظران. خود ايشان هم اين تصميم را داشتند مسائلي را كه گفته اند بازنگري كنند كه اجل مهلت نداد.⁹

نتيجه
     موضعگيري صحيح وسالم درمورد شخصيت دكتر شريعتي اين است كه براساس بسياري از جنبه هاي مثبت وي او را شخصيتي مورد تأييد وقابل احترام بدانيم و اما در تصحيح اشتباهات او نيز اهتمام داشته باشيم تا بتوانيم مانع سوء استفاده مغرضان از اين اشتباهات در جهت تضعيف اسلام وروحانيت گرديم.
     كتابهاي مرحوم دكتر شريعتي به تنهائي نمي توانند منبع قابل اعتمادي براي نسل جوان ما باشد به خصوص اينكه او به اشتباهات خودش پي برده بود و قصد اصلاح آنها را داشت. اگر جواني بخواهد از اين كتابها استفاده كند نبايد از نقدهاي دلسوزانه شهيد مطهري و ديگر بزرگان چشم پوشي كند و به تعبير رهبر عزيزمان: بايد كتابهاي دكتر شريعتي را در كنار آثار شهيد مطهري مطالعه كرد.¹⁰غروب در غربت
     دکتر علي شريعتي در 26 ارديبهشت ماه 1356 به اروپا رفت و در 29 خرداد همان سال در لندن به دليل نامعلومي درگذشت. هيچ دليلي كه دال بر عدم تعادل روحي او براي ارتكاب به خودكشي يا عدم سلامتي وي باشد وجود ندارد. از آنجا كه سياست شاه در مقابله با مخالفان نظام، حذف فيزيكي، زندان، تبعيد، شكنجه و ... بود، احتمال شهادت دكتر شريعتي توسط مزدوران شاه خالي از وجه نيست. خصوصا با توجه به سوابق زنداني دكتر شريعتي در زندانهاي شاه و نيز عدم بازگشت جنازه ايشان به ايران. يادش گرامي باد.
...........................................................................
1) انديشه حوزه ،شماره 25 ص22
2) كتاب استاد شهيد مرتضي‌مطهري وروشنفكران،ص64و63
3) مكتبي که معتقد است خدا وجود انسان را ساخته اما همه هويت انسان، ساخته خودش مي‏باشد. در اخلاق، ملاكي نيست. هر كس هر عملي را مشروط بر اين كه در آن حسن نيت داشته باشد انجام دهد در اين صورت عملي اخلاقي انجام داده است.
4) كتاب استاد شهيد مرتضي‌مطهري وروشنفكران،ص64و63
5) همان ص34
6و7) انديشه حوزه، شماره 25،ص23
8) دكتر شريعتي، انتظار مذهب اعتراض، ص22
9) دكتر شريعتي از ديدگاه شخصيت ها، ص83
10) همان ص72

آرشيو سوالات

Fri, 27 Oct 2006 09:00:00 GMT

بسم الله الرحمن الرحيم

1- اگه هر چيزي خالقي داره پس خالق خدا كيه ؟ پاسخ
2- بهشت و جهنم هم طبقه بنديه ؟ پاسخ
3- ارتباط با دخترا تو اتاقاي چت چه حكمي داره ؟ پاسخ
4- بر گزاري مراسم سوم ، هفتم، چهلم و سال براي اموات جنبه شرعي داره يا نه ؟ پاسخ
5- ريشه اسراييل به كجا بر ميگرده ؟ پاسخ
6- يهوديت با صهيونيسم چه فرقي داره ؟ پاسخ
7- اگه خود كشي در اسلام حرومه پس عمليات شهادت طلبانه چه توجيهي داره ؟ پاسخ
8- کليدهاي موفقيت پيامبر اسلام در تبليغ دين چي بود ؟ پاسخ
9- اين سهميه اي كه به جانبازا ميدن آيا تبعيض نيست ؟ پاسخ
10- ميشه بگيد فلسفه وتاريخچه اين عبا و عمامه چيه ؟ پاسخ
11- چرا بعد از فتح خرمشهر قطعنامه رو قبول نكرديم تا جنگ زودتر تموم بشه ؟ پاسخ
12- ممكنه بگيد هر گناهي چه كيفري داره ؟ پاسخ
13- آيا تسخير لانه جاسوسي آمريكا از نظر ديپلماتيك كار درستي بود ؟ پاسخ
14- سودي كه بانكها بابت وام از مردم ميگيرن آيا نزول نيست ؟ پاسخ
15- فرق مذهب جعفري با شيعه چيه؟ فرقه هاي اهل سنت كدامند ؟ پاسخ
16- اگه انتخابات آزاده پس اين نظارت استصوابي ديگه چه صيغه ايه ؟ پاسخ
17- ميشه يه مختصري درباره فرقه هاي مسيحيت توضيح بدين ؟ پاسخ
18- آيا اسلام با ترور موافقه؟ اگه نيست آيا كار امثال شهيد نواب صفوي اشتباه بود ؟ پاسخ
19- آيا اين درسته که مردم از روي شکم سيري انقلاب کردن ؟ پاسخ
20- ميشه بپرسم کتاب آيات شيطاني سلمان رشدي درباره چيه ؟ پاسخ
21- حكم شرعي سيگار چيه؟ اگه ضرر داره و حرومه چرا دولت توليد ميكنه ؟ پاسخ
22- ما بالاخره نفهميديم شريعتي آدم خوبي بود يا بد ؟ پاسخ
23- واقعا فكر ميكنيد حكومت فعلي سالمتر از حكومت پهلويه ؟ پاسخ

دسته كليد

شريعتي؛ خوب، بد يا زشت ؟

آرشيو سوالات